Rehber
Kalibrasyon, Doğrulama ve Ayar Arasındaki Fark: Kalibrasyon Sertifikası Nasıl Okunur?
Kalibrasyon, doğrulama ve ayar arasındaki fark VIM tanımlarıyla; kalibrasyon sertifikasında bulunması gereken bilgiler ve sertifikadaki sapma ile belirsizliğe göre cihazın uygunluğuna nasıl karar verilir.
UMS Ankara Kalibrasyon Eğitim Ekibi 6 dk okuma
Özetle
- Kalibrasyon, cihazın gösterdiği değer ile izlenebilir bir referans arasındaki ilişkiyi belirsizliğiyle birlikte ortaya koyar; cihazı düzeltmez.
- Doğrulama, cihazın belirlenmiş bir şartı (ör. izin verilen azami hata) karşıladığının objektif kanıtla teyididir.
- Ayar (adjustment), cihazın gösterdiği değeri referansa yaklaştırmak için yapılan müdahaledir; ayardan sonra yeniden kalibrasyon gerekir.
- Sertifikayı okurken sapma ile genişletilmiş belirsizliği birlikte, kendi kabul kriterinizle karşılaştırırsınız.
Üç kavram, üç farklı işlem
Günlük dilde "kalibrasyon" kelimesi çoğu zaman cihazın ayarlanması anlamında kullanılır. Oysa uluslararası metroloji sözlüğü (VIM) kalibrasyon, doğrulama ve ayarı birbirinden net biçimde ayırır. Bu farkı bilmek, doğru hizmeti istemek ve sertifikayı doğru yorumlamak için gereklidir.
| İşlem | Ne yapar? | Sonuç |
|---|---|---|
| Kalibrasyon | Cihazın göstergesini izlenebilir referansla karşılaştırır | Sapma + ölçüm belirsizliği (sertifika) |
| Doğrulama | Cihazın belirlenmiş şartı karşılayıp karşılamadığını kontrol eder | Uygun / uygun değil kararı |
| Ayar | Göstergeyi referansa yaklaştırmak için cihaza müdahale eder | Düzeltilmiş cihaz (ardından yeniden kalibrasyon) |
Metrolojik izlenebilirlik nedir?
İzlenebilirlik, ölçüm sonucunun kesintisiz bir kalibrasyon zinciriyle ulusal ya da uluslararası bir referansa, nihayetinde SI birimlerine bağlanmasıdır. Zincirin her halkasında belirsizlik belirtilmiş olmalıdır. Akredite kalibrasyon laboratuvarlarının sertifikaları, bu izlenebilirliğin bağımsız olarak denetlendiğini gösterir.
Kalibrasyon sertifikasında neler bulunur?
TS EN ISO/IEC 17025:2017 madde 7.8, raporlarda bulunması gereken bilgileri tanımlar. Bir kalibrasyon sertifikasında başlıca şunları görmelisiniz:
- Cihazın tanımı: marka, model, seri numarası, ölçme aralığı
- Kalibrasyon tarihi ve kalibrasyonun yapıldığı yer (laboratuvar veya yerinde)
- Kullanılan yöntem
- Her ölçüm noktası için referans değer, cihazın gösterdiği değer, sapma
- Her noktadaki genişletilmiş ölçüm belirsizliği ve kapsam faktörü (k)
- Ortam koşulları (sıcaklık, nem) — sonucu etkiliyorsa
- Metrolojik izlenebilirlik beyanı
- Onaylayan kişinin kimliği; akredite kalibrasyonda akreditasyon markası
Sertifikaya göre cihazın uygunluğuna nasıl karar verilir?
- Cihazın kullanım amacına göre bir kabul kriteri belirleyin (ör. izin verilen azami hata ±0,03 mm).
- Sertifikadaki her ölçüm noktası için sapmayı ve genişletilmiş belirsizliği okuyun.
- |Sapma| + U değeri kabul kriterinin içindeyse cihaz o nokta için güvenle uygundur.
- Sapma kriter içinde ama |Sapma| + U kriteri aşıyorsa sonuç belirsiz bölgededir; hangi karar kuralının uygulanacağı (ILAC G8) önceden belirlenmiş olmalıdır.
- Uygun olmayan cihaz için ayar, onarım ya da kullanım sınırlaması kararı verin ve önceki ölçümlere etkisini değerlendirin.
Ara kontroller ve kalibrasyon aralığı
İki kalibrasyon arasında cihazın güvenilirliğini korumak için ara kontroller (ör. bir kontrol mastarıyla günlük ölçüm) yapılır. Kalibrasyon aralığı; kullanım sıklığı, ortam koşulları, geçmiş kalibrasyon sonuçları ve ara kontrol bulgularına göre belirlenir ve gerekirse kısaltılır ya da uzatılır (bkz. ILAC G24).
Sık sorulan sorular
Hayır. Kalibrasyon cihazın ne kadar sapma gösterdiğini belirler. Ayar ayrı bir işlemdir; müşteri talep ederse ve mümkünse yapılır, ardından cihaz yeniden kalibre edilerek ayar sonrası değerler raporlanır.
Kaynaklar
- · JCGM 200:2012 — International vocabulary of metrology (VIM), madde 2.39 kalibrasyon, 2.44 doğrulama, 3.11 ayar
- · TS EN ISO/IEC 17025:2017 — madde 7.8 Sonuçların raporlanması
- · ILAC G8:09/2019 — Guidelines on Decision Rules and Statements of Conformity
- · ILAC G24 / OIML D 10 — Guidelines for the determination of calibration intervals of measuring instruments
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; kendi ölçüm süreciniz için ilgili standartların güncel sürümlerini esas alın.