Rehber
Karar Kuralı Nedir? Uygunluk Beyanında Ölçüm Belirsizliği Nasıl Kullanılır (ILAC G8)
Karar kuralı rehberi: ISO/IEC 17025'te uygunluk beyanı, basit kabul ve koruma bandı (guard band), ILAC G8'e göre uygun / şartlı uygun / uygun değil beyanları ve sayısal örnek.
UMS Ankara Kalibrasyon Eğitim Ekibi 6 dk okuma
Özetle
- Karar kuralı, bir ölçüm sonucunun spesifikasyona uygun olup olmadığına karar verirken ölçüm belirsizliğinin nasıl hesaba katılacağını tanımlar.
- ISO/IEC 17025, uygunluk beyanı istendiğinde spesifikasyonun ve karar kuralının müşteriyle önceden açıkça belirlenmesini ister.
- Basit kabulde sonuç tolerans içindeyse 'uygun' denir; koruma bandı yaklaşımında kabul sınırı belirsizlik kadar daraltılarak hatalı kabul riski düşürülür.
- Kural seçimi bir risk kararıdır: daha dar kabul bölgesi, yanlış kabul riskini azaltırken yanlış red riskini artırır.
Sorun: sonuç sınıra yakınsa ne olur?
Bir kumpasın izin verilen azami hatası ±0,03 mm olsun. Kalibrasyonda 0,025 mm sapma, 0,010 mm genişletilmiş belirsizlik (k = 2) bulundu. Sapma sınırın içinde; ama belirsizlik hesaba katıldığında gerçek sapma 0,035 mm'ye kadar çıkabilir. Bu cihaz uygun mu, değil mi? Cevap, önceden belirlenmiş karar kuralına bağlıdır.
ISO/IEC 17025 ne istiyor?
TS EN ISO/IEC 17025:2017, müşteri bir spesifikasyona uygunluk beyanı istediğinde spesifikasyonun ve karar kuralının açıkça tanımlanmasını, seçilen karar kuralı standart ya da spesifikasyonun parçası değilse müşteriyle önceden anlaşılmasını ister (madde 7.1.3). Uygunluk beyanı raporlanırken hangi sonuca hangi spesifikasyonun ve hangi karar kuralının uygulandığı da belirtilir (madde 7.8.6).
İki temel yaklaşım
| Yaklaşım | Kabul bölgesi | Sonuç |
|---|---|---|
| Basit kabul (paylaşılan risk) | Tolerans sınırının kendisi | Sınıra yakın sonuçlarda yanlış kabul riski yüksektir (sınırda %50'ye kadar) |
| Koruma bandı (guarded acceptance) | Tolerans sınırı − w (genellikle w = U) | Yanlış kabul riski belirgin şekilde düşer, yanlış red riski artar |
Kabul sınırı = Tolerans sınırı − w (w = koruma bandı, ör. w = U)
Koruma bandı belirsizliğe eşit (w = U, k = 2) seçildiğinde, normal dağılım varsayımıyla tek bir ölçüm için yanlış kabul riski en fazla yaklaşık %2,5 olur. Daha düşük risk istenirse koruma bandı genişletilir.
Sayısal örnek
| Basit kabul | Koruma bandı (w = U) | |
|---|---|---|
| Tolerans | ±0,030 mm | ±0,030 mm |
| Kabul sınırı | ±0,030 mm | ±0,020 mm |
| Ölçülen sapma 0,015 mm | Uygun | Uygun |
| Ölçülen sapma 0,025 mm | Uygun | Uygun değil / şartlı (karar kuralına göre) |
| Ölçülen sapma 0,035 mm | Uygun değil | Uygun değil |
İkili ve ikili olmayan beyanlar
ILAC G8, yalnızca 'uygun / uygun değil' diyen ikili beyanların yanı sıra, sonucun belirsizlik aralığı sınırla kesiştiğinde kullanılan ikili olmayan beyanları da tanımlar: uygun, şartlı uygun, şartlı uygun değil ve uygun değil. Şartlı beyanlar, sonucun belirsiz bölgede olduğunu açıkça gösterir ve kararı kullanıcıya bırakır.
Hangi kuralı seçmeli?
- Yanlış kabulün bedeli yüksekse (güvenlik, sağlık, kritik ürün): koruma bandı kullanın.
- Yanlış reddin bedeli yüksekse ve risk paylaşımı kabul edilebilirse: basit kabul tercih edilebilir.
- Ölçüm belirsizliği toleransa göre çok küçükse (yüksek tolerans/belirsizlik oranı), iki kural arasındaki fark azalır.
Sık sorulan sorular
Karar kuralı bir standart veya spesifikasyonda tanımlı değilse laboratuvar ile müşteri arasında, kalibrasyon ya da deney talebi aşamasında anlaşılarak belirlenir. ISO/IEC 17025 madde 7.1.3 bunu ister.
Kaynaklar
- · ILAC G8:09/2019 — Guidelines on Decision Rules and Statements of Conformity
- · JCGM 106:2012 — Evaluation of measurement data – The role of measurement uncertainty in conformity assessment
- · TS EN ISO/IEC 17025:2017 — madde 3.7, 7.1.3 ve 7.8.6
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; kendi ölçüm süreciniz için ilgili standartların güncel sürümlerini esas alın.